مادرتان در حمام لیز خورده، آمبولانس آمده، چند روز بیمارستان و یک عمل جراحی گذشته و حالا پزشک میگوید «میتوانید ببریدش خانه». اینجاست که بیشتر خانوادهها تازه با سؤال اصلی روبهرو میشوند: مراقبت از سالمند بعد از شکستگی لگن در منزل دقیقاً یعنی چه؟ چطور جابهجایش کنیم که دردش نگیرد؟ کی میتواند راه برود؟ شبها چه کسی کنارش بماند؟ و اگر همه سر کار باشیم، چه کنیم؟
شکستگی لگن برای سالمندان فقط یک «استخوان شکسته» نیست؛ روی تحرک، خواب، اشتها، روحیه و حتی استقلال فرد اثر میگذارد. خبر خوب این است که با یک برنامهی درست در خانه، بخش بزرگی از عوارض قابل پیشگیری است. در این راهنما قدمبهقدم و به زبان ساده توضیح میدهیم از روز ترخیص تا ماههای بعد چه کارهایی لازم است، چه اشتباهاتی رایج است و چه زمانی بهتر است از یک پرستار سالمند کمک بگیرید.

خلاصه در چند خط: بعد از شکستگی لگن سالمند در خانه چه کنیم؟
اگر وقت خواندن کل مقاله را ندارید، این نکات را به خاطر بسپارید:
- دستورات پزشک و فیزیوتراپ را دقیق اجرا کنید: مقدار وزنگذاری روی پا، زمان شروع راه رفتن و تمرینها را فقط تیم درمان تعیین میکند.
- خانه را قبل از ورود بیمار آماده کنید: اتاق نزدیک سرویس بهداشتی، تخت با ارتفاع مناسب، حذف فرشهای لغزنده و نور کافی.
- تحرک زودهنگام و ایمن مهمترین اصل است: بیحرکتی طولانی خطر زخم بستر، لختهی خون، عفونت ریه و ضعف عضلانی را بالا میبرد.
- دو هفتهی اول سختترین دوره است: بیمار تقریباً در همهی کارها به کمک نیاز دارد و حضور یک نفر بهصورت مداوم توصیه میشود.
- علائم هشدار را بشناسید: تب، تنگی نفس، درد و تورم ساق پا، قرمزی یا ترشح از محل زخم و گیجی ناگهانی یعنی باید فوراً با پزشک تماس بگیرید.
چرا شکستگی لگن در سالمندان اینقدر جدی است؟
بنیاد بینالمللی پوکی استخوان (IOF) شکستگی لگن را جدیترین نوع شکستگی ناشی از پوکی استخوان میداند. طبق دادههایی که این بنیاد منتشر کرده:
- مرگومیر در سال اول بعد از شکستگی لگن در گزارشهای مختلف تا ۲۰ تا ۲۴ درصد بوده است.
- حدود ۴۰ درصد بیماران یک سال بعد هنوز نمیتوانند مستقل راه بروند و حدود ۶۰ درصد در کارهای روزمره به کمک نیاز دارند.
- کمتر از نیمی از بازماندگان به سطح عملکرد قبل از شکستگی برمیگردند.
- مطالعهای که IOF در سال ۲۰۲۳ معرفی کرد پیشبینی میکند تعداد شکستگیهای لگن در دنیا تا سال ۲۰۵۰ نسبت به ۲۰۱۸ تقریباً دو برابر شود.
این اعداد برای ترساندن نیست؛ برای این است که بدانید کیفیت مراقبت بعد از عمل چقدر در نتیجهی نهایی نقش دارد. بخش زیادی از این مشکلات به عوارض بیحرکتی، زمین خوردن دوباره، تغذیهی ضعیف و افت روحیه برمیگردد؛ یعنی همان چیزهایی که در خانه میشود رویشان کار کرد.
قبل از ترخیص: این سؤالها را از پزشک بپرسید
روز ترخیص معمولاً شلوغ است و خیلی از سؤالها فراموش میشود. این فهرست را همراه داشته باشید:
- بیمار چقدر میتواند روی پای عملشده وزن بگذارد؟ (کامل، نسبی یا اصلاً)
- از واکر استفاده کند یا عصا؟ از کی؟
- کدام حرکتها و وضعیتها ممنوع است؟ (مثلاً خم شدن زیاد از کمر یا روی هم انداختن پاها)
- داروهای جدید چیست، هر کدام چند بار در روز و تا کی؟ آیا داروی ضدانعقاد (رقیقکنندهی خون) دارد؟
- پانسمان چند روز یکبار عوض شود و کی میشود حمام کرد؟
- بخیهها یا منگنهها کی کشیده میشود و ویزیت بعدی چه زمانی است؟
- فیزیوتراپی در منزل لازم است یا باید به مرکز برود؟
- جوراب واریس یا وسیلهی خاصی لازم دارد؟
پاسخها را یادداشت کنید و به هر کسی که از بیمار مراقبت میکند بدهید. برای آشنایی با کل روند روزهای بعد از جراحی، مقالهی پرستار بعد از عمل در منزل را هم ببینید.
آمادهسازی خانه برای سالمندی که لگنش شکسته
بسیاری از شکستگیها در خود خانه اتفاق میافتد، و بعد از جراحی، خطر زمین خوردن دوباره بیشتر هم میشود. پس قبل از آمدن بیمار، خانه را از نگاه کسی ببینید که با واکر و آهسته راه میرود.
اتاق خواب
- اتاقی را انتخاب کنید که نزدیک سرویس بهداشتی باشد و نیاز به بالا و پایین رفتن از پله نداشته باشد.
- ارتفاع تخت باید طوری باشد که وقتی بیمار لبهی آن مینشیند، کف پاهایش روی زمین قرار بگیرد و زانوها خیلی بالاتر از لگن نباشد. تخت خیلی کوتاه یا تشک خیلی نرم، بلند شدن را سخت و خطرناک میکند.
- اگر دوران نقاهت طولانی است، اجارهی تخت بیمارستانی برقی را جدی بگیرید.
- یک چراغخواب یا چراغ با سنسور حرکتی برای رفتوآمدهای شبانه بگذارید.
- تلفن، آب، عینک و داروها را در دسترس بیمار بگذارید تا برای برداشتن چیزی مجبور به خم شدن نشود.
مسیرها و سرویس بهداشتی
- فرشهای کوچک و لغزنده، سیمهای روی زمین و وسایل اضافهی سر راه را جمع کنید.
- برای توالت، صندلی یا تبدیل توالت فرنگی با ارتفاع بلند تهیه کنید؛ نشستن روی توالت ایرانی بعد از شکستگی لگن معمولاً ممکن و ایمن نیست.
- کنار توالت و داخل حمام دستگیره نصب کنید و کف حمام کفپوش ضدلغزش بگذارید.
- یک صندلی حمام تهیه کنید تا بیمار نشسته دوش بگیرد. دربارهی جزئیات حمام کردن ایمن، راهنمای بهداشت و حمام سالمند در منزل را بخوانید.
نشستن
- از مبلهای خیلی کوتاه و نرم پرهیز کنید. صندلی محکم با دسته بهترین انتخاب است، چون بیمار با کمک دستهها بلند میشود.
- اگر صندلی کوتاه است، با یک بالشتک سفت ارتفاع آن را بیشتر کنید.

برای فهرست کاملتر اقدامات ایمنی، مقالهی پیشگیری از سقوط سالمند در منزل را ببینید؛ چون پیشگیری از زمین خوردن دوباره، یکی از مهمترین اهداف دوران نقاهت است.
مراقبت روزانه از سالمند بعد از شکستگی لگن؛ مرحلهبهمرحله
۱. مدیریت درد
درد کنترلشده یعنی بیمار بهتر حرکت میکند، بهتر میخوابد و زودتر بهبود پیدا میکند. داروهای مسکن را طبق برنامهی پزشک و سر وقت بدهید، نه فقط وقتی درد شدید شد. اگر با داروهای تجویزشده درد کنترل نمیشود، خودسرانه دوز را زیاد نکنید و با پزشک مشورت کنید. اگر سالمند داروهای زیادی مصرف میکند، راهنمای مدیریت داروی سالمند در منزل کمک میکند اشتباهی پیش نیاید.
۲. تحرک و راه رفتن
بیشتر جراحان توصیه میکنند بیمار هرچه زودتر، با رعایت محدودیتها، از تخت بیرون بیاید. چند نکتهی کاربردی:
- قبل از هر بار بلند شدن، چند ثانیه لبهی تخت بنشیند تا سرگیجه نگیرد.
- همیشه واکر یا عصا را همانطور که فیزیوتراپ آموزش داده استفاده کند.
- راه رفتنهای کوتاه و مکرر در طول روز بهتر از یک پیادهروی طولانی است.
- بیمار نباید مدت طولانی پشت سر هم بنشیند یا دراز بکشد؛ تغییر وضعیت منظم مهم است.
- هنگام راه رفتن چیزی در دستش نباشد و دمپایی بازِ لغزنده نپوشد؛ کفش جلوبسته با کف ضدلغزش بهتر است.
۳. تمرینهای فیزیوتراپی
تمرینها معمولاً سادهاند (مثل حرکت دادن مچ پا، سفت کردن عضلات ران، بالا آوردن پا) اما تکرار منظم آنها تعیینکننده است. خیلی از سالمندان به خاطر درد یا ترس از انجامشان طفره میروند. همراهی و تشویق یک نفر کنار بیمار در این مرحله فرق بزرگی ایجاد میکند. دربارهی نقش مراقب در این روند، پرستار توانبخشی در منزل را بخوانید.

۴. مراقبت از زخم جراحی
- زخم را روزی یکبار نگاه کنید: قرمزی بیشتر، تورم، ترشح، بوی بد یا باز شدن لبههای زخم را جدی بگیرید.
- کبودی خفیف اطراف زخم در روزهای اول معمولاً طبیعی است.
- پانسمان را فقط طبق دستور پزشک عوض کنید و قبل از آن دستها را بشویید.
- تا وقتی پزشک اجازه نداده، زخم را در آب (وان یا لگن) غوطهور نکنید.
۵. پیشگیری از زخم بستر و لختهی خون
سالمندی که بیشتر وقتش در تخت است، در معرض زخم بستر است؛ بهخصوص در ناحیهی دنبالچه، پاشنهها و آرنجها.
- اگر بیمار نمیتواند خودش جابهجا شود، هر دو ساعت وضعیتش را تغییر دهید (با رعایت محدودیتهایی که پزشک گفته).
- پوست را خشک و تمیز نگه دارید و روزانه نقاط تحت فشار را بررسی کنید.
- استفاده از تشک مواج را با پزشک یا پرستار مطرح کنید.
- اگر جوراب واریس یا داروی ضدانعقاد تجویز شده، مصرف آن را قطع نکنید.
برای اطلاعات بیشتر، راهنمای پرستار بیمار بستری در منزل را ببینید.
۶. تغذیه و آب کافی
ترمیم استخوان و زخم به پروتئین، کالری کافی، کلسیم و ویتامین D نیاز دارد. اما بسیاری از سالمندان بعد از جراحی کماشتها میشوند.
- وعدههای کوچک و مکرر بدهید.
- منابع پروتئین (تخممرغ، لبنیات، حبوبات، گوشت و مرغ) را در برنامه بگنجانید.
- آب کافی بدهید؛ کمآبی هم یبوست را بدتر میکند و هم خطر گیجی را بالا میبرد.
- مکملها را فقط با نظر پزشک شروع کنید.
یبوست بعد از جراحی و مصرف مسکنها بسیار شایع است؛ آب، فیبر و تحرک کمک میکند و اگر چند روز طول کشید با پزشک مشورت کنید. جزئیات بیشتر را در تغذیه سالمند در منزل نوشتهایم.
۷. روحیه و گیجی
بعضی سالمندان بعد از جراحی یا بستری دچار گیجی ناگهانی (دلیریوم) میشوند: زمان و مکان را گم میکنند، شبها بیقرارند یا حرفهای نامربوط میزنند. این حالت را جدی بگیرید و به پزشک اطلاع دهید. کارهایی که کمک میکند: نور طبیعی در روز، ساعت و تقویم در دید بیمار، عینک و سمعک، گفتوگو با او و حفظ برنامهی منظم خواب.
افت روحیه و ترس از زمین خوردن دوباره هم رایج است. اگر سالمند تنها زندگی میکرده، احساس وابستگی برایش سخت است. مقالهی تنهایی سالمند در منزل ایدههای خوبی برای این دوره دارد.
علائم هشدار: چه زمانی فوراً با پزشک تماس بگیریم؟
اگر هر کدام از این علائم را دیدید، معطل نکنید و با پزشک معالج یا اورژانس تماس بگیرید:
- تنگی نفس یا درد قفسهی سینه
- درد، تورم، گرمی یا قرمزی ساق پا
- تب یا لرز
- قرمزی، تورم یا ترشح چرکی از محل جراحی، یا باز شدن زخم
- دردی که با داروهای تجویزشده کنترل نمیشود
- کوتاه شدن یا چرخش غیرعادی پای عملشده، یا درد ناگهانی شدید بعد از یک حرکت
- گیجی ناگهانی، خوابآلودگی شدید یا تغییر رفتار
- سوزش یا درد هنگام ادرار
- خونریزی از بینی یا خون در ادرار و مدفوع (بهخصوص اگر داروی رقیقکنندهی خون مصرف میکند)
این مقاله جایگزین توصیهی پزشک نیست. برنامهی هر بیمار به نوع شکستگی، نوع جراحی و بیماریهای زمینهای او بستگی دارد و باید با تیم درمان هماهنگ شود.
اشتباهات رایج خانوادهها در مراقبت بعد از شکستگی لگن
- نگه داشتن بیمار در تخت «تا کامل خوب شود»: با نیت خیر انجام میشود اما بیحرکتی خودش دشمن بهبودی است. تحرک باید طبق دستور تیم درمان و از همان روزهای اول باشد.
- کمک بیش از حد: انجام همهی کارها به جای سالمند، عضلاتش را ضعیفتر و اعتمادبهنفسش را کمتر میکند. کمک کنید، اما بگذارید هر کاری را که با خیال راحت میتواند، خودش انجام دهد.
- تنها گذاشتن بیمار در دو هفتهی اول: بیشترِ زمین خوردنها هنگام رفتن به دستشویی، بهخصوص شبها، اتفاق میافتد.
- کنار گذاشتن فیزیوتراپی بعد از چند جلسه: بهبودی کامل معمولاً ماهها طول میکشد.
- بیتوجهی به تغذیه و آب: سالمند کماشتها را نباید به حال خودش رها کرد.
- قطع خودسرانهی داروها: بهخصوص داروهای ضدانعقاد و مسکنها.
- فراموش کردن علت شکستگی: بعد از بهبود، دربارهی بررسی پوکی استخوان و علت زمین خوردن (مثل افت فشار، ضعف بینایی یا عوارض داروها) با پزشک صحبت کنید تا شکستگی تکرار نشود.
- فرسوده کردن یک نفر از خانواده: وقتی همهی بار روی دوش یک نفر است، خستگی و اشتباه اجتنابناپذیر است.
نکات طلایی برای دوران نقاهت
- یک دفترچهی روزانه داشته باشید: ساعت داروها، مقدار درد، دفعات راه رفتن، اجابت مزاج و هر تغییر غیرعادی. این دفترچه در ویزیت پزشک بسیار کمک میکند.
- وسایل کمکی کوچک مثل گیرهی برداشتن اشیا، پاشنهکش بلند و کفش بدون بند، استقلال بیمار را زیاد میکنند.
- اهداف کوچک بگذارید: «امروز تا آشپزخانه»، «این هفته بدون کمک تا دستشویی». هر پیشرفت کوچک را جشن بگیرید.
- ملاقاتها را مدیریت کنید: دیدار عزیزان روحیه میدهد، اما رفتوآمد زیاد بیمار را خسته میکند.
- برنامهی شبانه داشته باشید: چه کسی شبها کنار بیمار است؟ اگر جوابی ندارید، به شیفت شب یک مراقب فکر کنید.
آیا برای مراقبت بعد از شکستگی لگن به پرستار نیاز داریم؟
خیلی از خانوادهها ابتدا تصمیم میگیرند خودشان مراقبت کنند و بعد از چند روز متوجه میشوند کار سنگینتر از تصورشان است. در این شرایط حضور یک پرستار سالمند یا مراقب باتجربه معمولاً ارزش دارد:
- بیمار وزن زیادی دارد و جابهجا کردنش برای اعضای خانواده سخت یا خطرناک است.
- همهی اعضای خانواده شاغلاند یا سالمند تنها زندگی میکند.
- بیمار دچار گیجی، آلزایمر یا بیماریهای زمینهای مثل دیابت و بیماری قلبی است.
- نیاز به پانسمان، تزریق یا پایش علائم حیاتی وجود دارد.
- خانواده شبها نمیتواند بیدار بماند و نگران رفتوآمد شبانهی بیمار به دستشویی است.
یک پرستار سالمند در این دوره چه کارهایی انجام میدهد؟
- کمک به جابهجایی ایمن از تخت به صندلی و همراهی هنگام راه رفتن
- کمک در حمام، دستشویی، لباس پوشیدن و بهداشت فردی
- دادن داروها سر وقت و ثبت آنها
- تغییر وضعیت منظم و مراقبت از پوست برای پیشگیری از زخم بستر
- همراهی در انجام تمرینهای فیزیوتراپی طبق برنامهی فیزیوتراپ
- توجه به علائم هشدار و اطلاع سریع به خانواده و پزشک
- آماده کردن وعدههای غذایی مناسب و پیگیری خوردن و نوشیدن بیمار
- همصحبتی و حمایت روحی
اگر مراقبتهای پرستاری تخصصی مثل پانسمان یا تزریقات لازم است، تفاوت پرستار و مراقب را بدانید؛ مقالهی پرستار یا مراقب در منزل این دو را مقایسه کرده است.
کدام شیفت مناسبتر است؟
- دو هفتهی اول: شیفت شبانهروزی یا حداقل شیفت شب، چون بیمار تقریباً در همهی کارها به کمک نیاز دارد.
- هفتهی سوم تا ششم: معمولاً شیفت روزانه کافی است، به شرطی که شبها یکی از اعضای خانواده در دسترس باشد.
- بعد از آن: بسته به پیشرفت بیمار، شیفت پارهوقت یا چند روز در هفته برای کمک در حمام و تمرینها.
برای مقایسهی کامل انواع شیفت، راهنمای شیفت پرستار در منزل را ببینید. هزینهی پرستار هم به نوع شیفت، شرایط بیمار و شهر بستگی دارد و رقم ثابتی ندارد؛ عوامل مؤثر بر آن را در مقالهی هزینه پرستار در منزل توضیح دادهایم.
بهبودی بعد از شکستگی لگن چقدر طول میکشد؟
زمان بهبودی برای هر بیمار متفاوت است و به سن، نوع شکستگی و جراحی، وضعیت قبلی تحرک و بیماریهای همراه بستگی دارد. بهطور کلی:
- روزهای اول تا دو هفته: کنترل درد، شروع تحرک با واکر، مراقبت از زخم.
- چند هفتهی بعد: افزایش تدریجی فاصلهی راه رفتن و استقلال در کارهای شخصی.
- چند ماه: بسیاری از بیماران در این بازه به تدریج به راه رفتن با عصا یا بدون وسیله میرسند، اما همانطور که آمار IOF نشان میدهد، همه به سطح قبلی برنمیگردند.
مهمترین چیزی که در اختیار خانواده است: پیگیری منظم فیزیوتراپی، پیشگیری از عوارض و جلوگیری از زمین خوردن دوباره.
پرسشهای متداول درباره مراقبت از سالمند بعد از شکستگی لگن
سالمند بعد از عمل شکستگی لگن کی میتواند راه برود؟
بسیاری از جراحان توصیه میکنند بیمار خیلی زود و با واکر از تخت بیرون بیاید، اما زمان دقیق و مقدار وزنگذاری را فقط پزشک معالج تعیین میکند.
آیا سالمند بعد از شکستگی لگن میتواند در خانه مراقبت شود؟
بله. با آمادهسازی خانه، پیگیری فیزیوتراپی و حضور یک مراقب، بیشتر بیماران دوران نقاهت را در خانه سپری میکنند.
چه مدت به مراقب شبانهروزی نیاز است؟
معمولاً دو هفتهی اول سختترین دوره است و حضور مداوم یک نفر توصیه میشود. بعد از آن بسته به پیشرفت بیمار میتوان شیفت را کوتاهتر کرد.
بیمار با لگن شکسته را چطور در تخت جابهجا کنیم؟
با کمک دو نفر یا یک مراقب آموزشدیده، آرام و بدون چرخاندن ناگهانی پا. روش درست را از فیزیوتراپ یا پرستار بخواهید که به شما نشان دهد.
چطور از زخم بستر بعد از شکستگی لگن جلوگیری کنیم؟
تغییر وضعیت منظم، تحرک زودهنگام، خشک و تمیز نگه داشتن پوست، تغذیهی کافی و بررسی روزانهی نقاط تحت فشار.
آیا شکستگی لگن ممکن است تکرار شود؟
بله، به همین دلیل پیشگیری از زمین خوردن و بررسی پوکی استخوان با نظر پزشک بعد از بهبودی اهمیت زیادی دارد.
جمعبندی
مراقبت از سالمند بعد از شکستگی لگن در منزل کاری چندماهه است که با سه اصل ساده پیش میرود: خانهی ایمن، تحرک منظم طبق دستور تیم درمان و چشمانی که مراقب علائم هشدار باشند. در کنار اینها، تغذیهی خوب، آرامش روحی و یک برنامهی روشن برای شبها، احتمال بازگشت سالمند به زندگی مستقل را بیشتر میکند.
اگر برای این دوره به کمک یک مراقب باتجربه نیاز دارید، مشاوران ما در پرستار همراه الف کنارتان هستند. میتوانید دربارهی خدمات پرستار سالمند در منزل و پرستار بیمار در منزل بیشتر بخوانید (این خدمات در شهرهایی مثل تهران، کرج، اصفهان و مشهد هم ارائه میشود)، یا برای یک مشاورهی رایگان و بدون تعهد از صفحهی تماس با ما با ما در ارتباط باشید.
ما در نگارش این مقاله از دانش هوش مصنوعی استفاده کردهایم و بعد از نگارش توسط کارشناس رسمی پرستاری بررسی و تأیید گردیده است.


