بعد از روزها یا حتی هفتهها رفتوآمد به بخش مراقبتهای ویژهی نوزادان (NICU)، بالاخره پزشک میگوید نوزادتان آمادهی ترخیص است. خوشحالی این لحظه با یک نگرانی بزرگ همراه است: «حالا بدون دستگاهها و پرستارهای بیمارستان، خودم از پسش برمیآیم؟» اگر این سؤال ذهن شما را هم مشغول کرده، تنها نیستید. مراقبت از نوزاد نارس در منزل برای بیشتر والدین تجربهای تازه و پراسترس است.
نوزاد نارس کوچکتر و حساستر است، کندتر شیر میخورد، دمای بدنش زودتر تغییر میکند و در برابر عفونت آسیبپذیرتر است. اما با چند اصل ساده و یک برنامهی منظم، میشود هفتههای اول در خانه را با آرامش بیشتری گذراند. در این راهنما مرحلهبهمرحله توضیح میدهیم چه چیزهایی را قبل از ترخیص بپرسید، خانه را چطور آماده کنید، شیر دادن، خواب، گرما و پیشگیری از عفونت را چطور مدیریت کنید و چه زمانی بهتر است از یک پرستار نوزاد کمک بگیرید.

خلاصه در چند خط: مراقبت از نوزاد نارس در منزل یعنی چه؟
اگر وقت خواندن کل مقاله را ندارید، این نکات را به خاطر بسپارید:
- برنامهی شیر دادن را دقیق اجرا کنید: فاصله و مقدار شیر را پزشک یا تیم NICU تعیین میکند؛ نوزاد نارس معمولاً باید در فواصل منظم، حتی اگر خواب است، شیر بخورد.
- گرما مهم است: نوزاد نارس چربی زیرپوستی کمتری دارد و زود سرد میشود. اتاق را معتدل نگه دارید و از تماس پوستبهپوست (روش کانگورویی) استفاده کنید.
- پیشگیری از عفونت جدی است: شستن دستها، محدود کردن ملاقاتها و دوری از افراد بیمار در ماههای اول.
- خواب ایمن: همیشه به پشت، روی سطح سفت و جداگانه، بدون بالش و عروسک.
- سن اصلاحشده را ملاک قرار دهید: رشد نوزاد نارس را با سنی که از تاریخ موعد زایمان حساب میشود مقایسه کنید، نه از روز تولد.
- علائم هشدار را بشناسید: مشکل تنفسی، کبودی لبها، بیحالی، شیر نخوردن یا تب یعنی تماس فوری با پزشک.
نوزاد نارس کیست و چرا مراقبت ویژه میخواهد؟
طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO)، نوزادی که پیش از کامل شدن هفتهی ۳۷ بارداری زنده به دنیا بیاید، نارس محسوب میشود. WHO نوزادان نارس را به سه گروه تقسیم میکند:
- بسیار شدید نارس: کمتر از ۲۸ هفته
- خیلی نارس: ۲۸ تا کمتر از ۳۲ هفته
- نارس متوسط تا دیررس: ۳۲ تا ۳۷ هفته
تولد زودرس پدیدهی نادری نیست. بر اساس گزارشی که WHO در سال ۲۰۲۳ منتشر کرد، در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۳.۴ میلیون نوزاد در دنیا نارس به دنیا آمدند؛ یعنی تقریباً از هر ۱۰ تولد، یکی. همین سازمان عوارض تولد زودرس را مهمترین علت مرگ کودکان زیر پنج سال میداند و تأکید میکند که بخش بزرگی از این مرگها با مراقبتهای ساده و کمهزینه مثل گرم نگه داشتن نوزاد، حمایت از شیردهی و مراقبت درست در برابر عفونت قابل پیشگیری است.
یعنی همان کارهایی که بعد از ترخیص در خانه انجام میشود، اهمیت زیادی دارد.
چرا نوزاد نارس حساستر است؟
- تنظیم دما: چربی بدن کمتری دارد و زود سرد یا گرم میشود.
- شیر خوردن: هماهنگی مکیدن، بلعیدن و نفس کشیدن هنوز کامل نشده و ممکن است زود خسته شود.
- سیستم ایمنی: هنوز ضعیفتر است و عفونتهای ساده میتواند برایش جدی شود.
- تنفس: بعضی نوزادان نارس دورههای کوتاه مکث تنفسی دارند یا به مراقبت تنفسی نیاز دارند.
- زردی و کمخونی: در نوزادان نارس شایعتر است و نیاز به پیگیری دارد.
قبل از ترخیص از NICU: این سؤالها را بپرسید
روز ترخیص معمولاً با هیجان و عجله همراه است. این فهرست را از قبل آماده کنید و جوابها را بنویسید:
- نوزاد هر چند ساعت و چه مقدار شیر بخورد؟ اگر خواب بود، بیدارش کنیم؟
- شیر مادر کافی است یا باید شیر غنیشده یا شیر خشک مخصوص نوزاد نارس بدهیم؟
- چه داروها یا مکملهایی (مثل قطرهها) لازم است و به چه مقدار؟
- وزن نوزاد را چند وقت یکبار و کجا چک کنیم؟
- نوبتهای بعدی پزشک، معاینهی چشم، شنواییسنجی و آزمایشها چه زمانی است؟
- برنامهی واکسیناسیون چطور است و آیا اقدام پیشگیری خاصی برای عفونتهای تنفسی لازم است؟
- اگر نوزاد با اکسیژن یا دستگاه مانیتور مرخص میشود، طرز کار و نکات ایمنیاش چیست؟
- در چه شرایطی باید فوراً به اورژانس مراجعه کنیم؟
بسیاری از NICUها قبل از ترخیص به والدین آموزش عملی میدهند: حمام کردن، شیر دادن، اندازهگیری دما و احیای پایه. اگر چنین آموزشی هست، حتماً در آن شرکت کنید و اگر قرار است پرستار هم کنار نوزاد باشد، بهتر است او هم در جریان دستورات قرار بگیرد.
آمادهسازی خانه برای ورود نوزاد نارس
اتاق نوزاد
- دمای اتاق را معتدل و ثابت نگه دارید؛ نه سرد و نه خیلی گرم. دماسنج اتاقی کمک میکند.
- اتاق را تمیز، کمگردوغبار و با تهویهی مناسب نگه دارید.
- از دود سیگار و قلیان کاملاً دور باشد؛ حتی دود روی لباس افراد هم برای نوزاد مضر است.
- یک تخت یا گهوارهی جداگانه با تشک سفت و ملحفهی صاف، بدون بالش، پتوی سنگین و عروسک.
وسایل لازم
- دماسنج دیجیتال مناسب نوزاد
- شیشه و سرشیشهی مخصوص نوزاد نارس یا کمجریان (طبق توصیهی تیم درمان)
- وسایل استریل کردن شیشهها
- پوشک سایز نوزاد نارس
- لباسهای نخی نرم و کلاه نازک
- دفترچه یا اپلیکیشن برای ثبت شیر، پوشک، خواب و وزن
- مایع ضدعفونی دست کنار در ورودی و اتاق نوزاد
مراقبت روزانه از نوزاد نارس در منزل؛ مرحلهبهمرحله
۱. شیر دادن
تغذیه مهمترین بخش مراقبت از نوزاد نارس است، چون وزنگیری منظم نشانهی اصلی پیشرفت اوست.
- شیر مادر بهترین غذای نوزاد نارس است. اگر نوزاد هنوز خوب از سینه نمیخورد، مادر میتواند شیرش را بدوشد و با شیشه یا روشی که تیم درمان آموزش داده بدهد.
- فاصلهی شیر دادن را دقیقاً طبق دستور پزشک رعایت کنید. نوزاد نارس ممکن است گرسنگیاش را واضح نشان ندهد یا از خستگی بخوابد.
- نوزاد را در وضعیت نیمهنشسته شیر بدهید و چند بار وسط شیر خوردن آروغش را بگیرید.
- اگر هنگام شیر خوردن رنگش تغییر کرد، نفسش بند آمد یا خیلی سرفه کرد، شیر دادن را متوقف کنید، اجازه دهید نفس بگیرد و این موضوع را به پزشک بگویید.
- شیر خشک را فقط با دستور و مقدار تعیینشده آماده کنید؛ غلیظ یا رقیق کردن آن خطرناک است.
- تعداد پوشکهای خیس و مقدار شیر را ثبت کنید؛ این دو، نشانههای خوبی از کافی بودن تغذیه هستند.
۲. گرم نگه داشتن و روش کانگورویی
مراقبت کانگورویی یعنی نوزاد فقط با پوشک روی سینهی برهنهی مادر یا پدر قرار بگیرد و رویش پوشانده شود. WHO این روش را جزو مداخلات سادهای میداند که مرگومیر نوزادان نارس و کموزن را بهطور قابل توجهی کاهش میدهد. در خانه هم این تماس پوستبهپوست به گرم ماندن نوزاد، آرام شدنش، تنظیم بهتر تنفس و برقراری شیردهی کمک میکند.
نکات کاربردی:
- روزی چند بار و هر بار تا جایی که برای والد راحت است، این تماس را برقرار کنید.
- والدی که نوزاد را در آغوش دارد باید بیدار و هوشیار باشد؛ اگر خسته است، نوزاد را در تخت خودش بگذارید.
- نوزاد را بیش از حد لباس نپوشانید؛ گرمای زیاد هم خطرناک است. پشت گردن نوزاد را لمس کنید؛ باید گرم باشد، نه سرد یا خیس از عرق.

۳. خواب ایمن
- نوزاد را همیشه به پشت بخوابانید، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد.
- سطح خواب سفت، صاف و جداگانه باشد؛ تخت نوزاد میتواند در اتاق والدین باشد.
- بالش، پتوی سنگین، محافظ تخت و عروسک داخل تخت نگذارید.
- نوزاد را روی مبل یا در آغوش فردِ خوابآلود نخوابانید.
اگر نوزاد با مانیتور تنفس یا اکسیژن مرخص شده، دستورات تیم درمان دربارهی خواب را دقیق اجرا کنید.
۴. پیشگیری از عفونت
سیستم ایمنی نوزاد نارس هنوز کامل نشده، پس ماههای اول باید سختگیرتر باشید:
- همه قبل از دست زدن به نوزاد دستهایشان را بشویند.
- ملاقاتها را تا حد ممکن محدود کنید؛ بهخصوص در فصل سرما.
- افرادی که سرماخوردگی، سرفه، تب یا اسهال دارند، از نوزاد دور بمانند.
- اجازه ندهید صورت یا دستهای نوزاد بوسیده شود.
- از بردن نوزاد به مکانهای شلوغ در هفتههای اول خودداری کنید.
- واکسنها را طبق برنامهای که پزشک تعیین میکند بهموقع بزنید.
۵. حمام و مراقبت از پوست
- در هفتههای اول، حمام کوتاه و چند بار در هفته معمولاً کافی است؛ بقیهی روزها میشود با پارچهی نرم و آب ولرم تمیزش کرد.
- اتاق را قبل از حمام گرم کنید و همهی وسایل را آماده بگذارید.
- حمام سریع باشد و نوزاد بلافاصله خشک و پوشانده شود.
- از شویندههای ملایم و بدون عطر استفاده کنید.
۶. پیگیری رشد و سن اصلاحشده
برای ارزیابی رشد و تکامل نوزاد نارس، معمولاً از سن اصلاحشده استفاده میشود: سن واقعی منهای هفتههایی که زودتر به دنیا آمده. مثلاً نوزادی که ۸ هفته زودتر متولد شده، در ۴ ماهگی از نظر تکاملی بیشتر شبیه یک نوزاد ۲ ماهه است. پس او را با بچههای همسن تقویمیاش مقایسه نکنید و نگران نشوید اگر کمی دیرتر میخندد یا گردن میگیرد. ویزیتهای منظم پزشک اطفال و معاینههای تخصصی (چشم، شنوایی و تکامل) را جدی بگیرید.
علائم هشدار: چه زمانی فوراً با پزشک تماس بگیریم؟
اگر هر کدام از این علائم را دیدید، معطل نکنید:
- تنفس سخت، تند یا صدادار، یا فرو رفتن پوست بین دندهها هنگام نفس کشیدن
- مکث طولانی در تنفس یا کبود یا خاکستری شدن لبها و صورت
- تب، یا برعکس، سرد بودن بدن نوزاد با وجود پوشش مناسب
- بیحالی، خوابآلودگی شدید یا بیدار نشدن برای شیر
- شیر نخوردن، استفراغهای مکرر یا استفراغ سبزرنگ
- کم شدن واضح پوشکهای خیس
- زرد شدن پوست و چشمها که بیشتر میشود
- تشنج یا حرکات غیرعادی
این مقاله جایگزین توصیهی پزشک نیست. هر نوزاد نارس شرایط خودش را دارد و برنامهی مراقبت باید با پزشک اطفال و تیم NICU هماهنگ شود.
اشتباهات رایج والدین در مراقبت از نوزاد نارس
- مقایسه با نوزادان ترم: رشد نوزاد نارس را با سن اصلاحشده بسنجید، نه با بچهی همسایه.
- شیر دادن فقط وقتی گریه میکند: نوزاد نارس ممکن است گرسنگی را نشان ندهد؛ برنامهی پزشک ملاک است.
- پوشاندن بیش از حد: گرمای زیاد هم برای نوزاد خطرناک است.
- پذیرفتن ملاقاتهای زیاد: دوستان و فامیل با محبت میآیند، اما خطر عفونت را بالا میبرند.
- خواباندن نوزاد به شکم یا با بالش: حتی اگر بزرگترها توصیه کنند.
- استفاده از داروهای خانگی، شربتها یا عرقیات گیاهی بدون نظر پزشک.
- فراموش کردن نوبتهای پیگیری: معاینههای چشم و شنوایی در نوزادان نارس اهمیت ویژهای دارد.
- نادیده گرفتن خستگی مادر: مادری که شبها نمیخوابد و از زایمان (اغلب سزارین) هم در حال بهبود است، به کمک نیاز دارد.
نکات طلایی برای هفتههای اول در خانه
- یک دفترچهی مراقبت داشته باشید: ساعت و مقدار شیر، پوشک، وزن، داروها و سؤالهایی که برای ویزیت بعدی دارید.
- شیفتبندی کنید: والدین به نوبت شبها بیدار بمانند تا هر دو بتوانند چند ساعت پیوسته بخوابند.
- شمارههای ضروری (پزشک اطفال، NICU، اورژانس) را روی یخچال بچسبانید.
- به خودتان هم برسید: اضطراب و خستگی والدین نوزادان نارس طبیعی است؛ از کمک دیگران خجالت نکشید و اگر احساس غم یا اضطراب شدید و طولانی دارید، با پزشک صحبت کنید.
- از تماس پوستبهپوست غافل نشوید: هم برای نوزاد مفید است و هم پیوند شما را قویتر میکند.
آیا برای نوزاد نارس به پرستار در منزل نیاز داریم؟
همهی خانوادهها به پرستار نیاز ندارند، اما در این شرایط حضور یک پرستار نوزاد باتجربه میتواند خیال شما را راحتتر کند:
- مادر سزارین شده یا بعد از زایمان به استراحت نیاز دارد.
- نوزاد خیلی کموزن است یا با اکسیژن، مانیتور یا برنامهی دارویی خاص مرخص شده.
- دوقلو یا چندقلو هستند (دربارهی این شرایط در راهنمای پرستار دوقلو در منزل نوشتهایم).
- والدین تجربهی نگهداری از نوزاد ندارند یا کسی از خانواده برای کمک در دسترس نیست.
- شببیداریهای پشت سر هم، والدین را از پا انداخته است.
پرستار نوزاد نارس چه کارهایی انجام میدهد؟
- اجرای دقیق برنامهی شیر دادن و ثبت مقدار و ساعت آن
- آماده کردن و استریل کردن شیشهها
- تعویض پوشک، حمام و مراقبت از پوست
- رعایت اصول خواب ایمن و کنترل دمای نوزاد
- رعایت دقیق بهداشت و کمک به پیشگیری از عفونت
- توجه به علائم هشدار و اطلاع سریع به والدین
- کمک به مادر برای استراحت، شیردهی و دوشیدن شیر
برای آشنایی بیشتر با این خدمت، مقالهی پرستار نوزاد در منزل و برای حمایت از مادر، پرستار بعد از زایمان در منزل را بخوانید. فهرست کامل کارهایی که از پرستار کودک میتوان انتظار داشت در وظایف پرستار کودک در منزل آمده است.
کدام شیفت مناسبتر است؟
- هفتههای اول بعد از ترخیص: شیفت شب یا شبانهروزی، تا والدین بتوانند استراحت کنند و شیرهای شبانه سر وقت داده شود.
- بعد از تثبیت وزنگیری: معمولاً شیفت روزانه یا شب کافی است.
- بعدها: شیفت پارهوقت یا چند روز در هفته، بسته به نیاز خانواده.
برای مقایسهی انواع شیفت، راهنمای شیفت پرستار کودک در منزل را ببینید. هزینهی پرستار هم رقم ثابتی ندارد و به نوع شیفت، شرایط نوزاد و شهر بستگی دارد؛ عوامل مؤثر را در هزینه پرستار کودک در منزل توضیح دادهایم. نکات انتخاب فرد مناسب هم در راهنمای انتخاب پرستار کودک آمده است.

پرسشهای متداول درباره مراقبت از نوزاد نارس در منزل
نوزاد نارس را هر چند ساعت باید شیر داد؟
فاصله و مقدار شیر را پزشک یا تیم NICU بر اساس وزن و شرایط نوزاد تعیین میکند. معمولاً نوزاد نارس باید در فواصل منظم شیر بخورد، حتی اگر خواب باشد.
سن اصلاحشده نوزاد نارس چیست؟
سن واقعی نوزاد منهای هفتههایی که زودتر به دنیا آمده است. رشد و تکامل نوزاد نارس با این سن سنجیده میشود.
آیا میتوان نوزاد نارس را حمام کرد؟
بله، با اجازهی پزشک. حمام کوتاه، در اتاق گرم و با آب ولرم انجام شود و نوزاد سریع خشک و پوشانده شود.
روش کانگورویی چیست و چه فایدهای دارد؟
قرار دادن نوزاد با پوشک روی سینهی برهنهی والد. به گرم ماندن، آرامش، تنظیم تنفس و شیردهی نوزاد کمک میکند و WHO آن را توصیه میکند.
چه زمانی میتوان نوزاد نارس را به مهمانی یا جای شلوغ برد؟
در ماههای اول بهتر است از مکانهای شلوغ دوری کنید. زمان مناسب را با توجه به شرایط نوزاد و فصل، از پزشک اطفال بپرسید.
آیا نوزاد نارس به پرستار نیاز دارد؟
نه همیشه. اما وقتی نوزاد خیلی کموزن است، مادر به استراحت نیاز دارد یا کسی برای کمک نیست، پرستار نوزاد باتجربه کمک بزرگی است.
جمعبندی
مراقبت از نوزاد نارس در منزل با چند اصل ساده پیش میرود: شیر دادن منظم طبق دستور پزشک، گرم نگه داشتن نوزاد، خواب ایمن، سختگیری در بهداشت و شناختن علائم هشدار. صبور باشید، رشد نوزادتان را با سن اصلاحشده بسنجید و یادتان باشد که هر گرم وزن اضافه، یک قدم به جلوست.
اگر در این هفتههای حساس به کمک یک پرستار نوزاد باتجربه نیاز دارید، مشاوران ما در پرستار همراه الف کنارتان هستند. میتوانید دربارهی خدمات پرستار کودک در منزل بیشتر بخوانید (این خدمات در شهرهایی مثل تهران، کرج، اصفهان و شیراز هم ارائه میشود)، یا برای یک مشاورهی رایگان و بدون تعهد از صفحهی تماس با ما با ما در ارتباط باشید.
ما در نگارش این مقاله از دانش هوش مصنوعی استفاده کردهایم و بعد از نگارش توسط کارشناس رسمی پرستاری بررسی و تأیید گردیده است.


